рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдУрд░ рддेрдЬी рд╕े рдЖрдЧे рдмреЭ рд░рд╣ी рджुрдиिрдпा рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХे рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЙрдирдХी рд░ीреЭ рд╣ैं। рдРрд╕े рдоें рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЕрдкрдиे ‘рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди’ рдХे рд╕ंрдкोрд╖рдгीрдп рдПрд╡ं рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдпाрд╕рд░рдд рд░рд╣рддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рдк्рд░ाрдпः рдпрд╣ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ ‘рд╡िрдХाрд╕’ рдХा рдПрдХрдЖрдпाрдоी рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдкрдиाрддे рд╣ुрдП рдХेрд╡рд▓ ‘рднौрддिрдХ рдПрд╡ं рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕’ рдкрд░ рдЬोрд░ рджेрддे рд╣ैं, рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрди्рдп рдкрд╣рд▓ू рдк्рд░ाрдпः рдкीрдЫे рдЫूрдЯ рдЬाрддे рд╣ैं। рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрди्рдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХा рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП ‘рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо’(UNDP-United Nations Development Programme) рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рд╖ 1990 рд╕े рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ ‘рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ’(HDR-Human Development Report) рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡िрднिрди्рди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдоाрдирдХों рдХे рд╕ाрдкेрдХ्рд╖ рдХिрдП рдЧрдП рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХा рдПрдХ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। UNDP рдХा рдпрд╣ рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдоाрдирд╡ीрдп рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЖрдХрд▓рди рдк्рд░ाрдпः ‘рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж’(GDP) рдпा ‘рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрдп’(PCI) рдЬैрд╕े рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдоाрдкрдХों рд╕े рдирд╣ीं рд╣ो рдкाрддा рдЗрд╕рд▓िрдП UNDP рдж्рд╡ाрд░ा рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЖрдзाрд░рднूрдд рдкрд╣рд▓ुрдУं рдЬैрд╕े-рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╢िрдХ्рд╖ा, рдЖрдп рдЖрджि рдХे рд╕ूрдЪрдХांрдХों рдХे рдФрд╕рдд рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдХा ‘рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ’(HDI-Human Development Index) рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрд╕े ‘рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ’ рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдХे рддрд╣рдд рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдкाрдХिрд╕्рддाрдиी рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ी ‘рдорд╣рдмूрдм рдЙрд▓ рд╣рдХ’ рддрдеा ‘рдиोрдмेрд▓ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рд╡िрдЬेрддा’ рднाрд░рддीрдп рдоूрд▓ рдХे рдЕрдоेрд░िрдХी рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ी ‘рдЕрдорд░्рдд्рдп рд╕ेрди’ рдиे рдХिрдпा рдеा। рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдкрд╣рд▓े рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 1990 рдоें рдЗрди्рд╣ीं рджोрдиों рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░िрдпों рдХी рдорджрдж рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।
- ‘рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо’ рдж्рд╡ाрд░ा 24 рдЬुрд▓ाрдИ, 2014 рдХो рдЬाрдкाрди рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी ‘рдЯोрдХ्рдпो’ рдоें ‘рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ’, 2014 рдЬाрд░ी рдХी рдЧрдИ।
- рдз्рдпाрддрд╡्рдп рд╣ै рдХि HDR рд╕ंрдкाрджрдХीрдп рд░ूрдк рд╕े UNDP рд╕े рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╣ै।
- рд╡рд░्рд╖ 2007 рддрдеा 2008 рдХी ‘рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ’ рдХो рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ूрдк рд╕े рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рддрдеा рд╡рд░्рд╖ 2012 рдоें ‘рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ’ рдХा рдк्рд░рдХाрд╢рди рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।
- рд╡рд░्рд╖ 2010 рд╕े HDR рдоें рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдоाрдкрдиे рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдирд╡ीрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЕрдкрдиाрдИ рдЧрдИ рдеी рддрдеा рд╡्рдпाрдкрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрдП рдЧрдП рдеे।
- рдк्рд░рдердорддः, рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рдЖрдп рдкрд░ рдЗрдирдХे рд╕ंрдХेрддрдХों рдХो рдирдпा рд░ूрдк рджेрддे рд╣ुрдП ‘рд╕рдХрд▓ рдиाрдоांрдХрди рджрд░’ рдПрд╡ं ‘рд╡рдпрд╕्рдХ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░’ рдХो рдХ्рд░рдорд╢ः ‘рд╕्рдХूрд▓ рдЕрд╡рдзि рдХे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд╡рд░्рд╖’ (Expected Years of Schooling) рдПрд╡ं ‘рд╕्рдХूрд▓ рдЕрд╡рдзि рдХे рдФрд╕рдд рд╡рд░्рд╖’(Mean Years of Schooling) рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рддрдеा ‘рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж’(GDP) рдХो ‘рд╕рдХрд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп’(GNI) рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдЬिрд╕рдоें рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп рдк्рд░рд╡ाрд╣ों рдХो рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा।
рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рд╡िрд╖рдп
рд╡рд░्рд╖ 1990 :рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдПрд╡ं рдоाрдкрди (Concept and Measurement of Human Development)।
рд╡рд░्рд╖ 1995 : рд▓िंрдЧ рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ (Gender and Human Development)।
рд╡рд░्рд╖ 1999 :рдоाрдирд╡ीрдп рдЪेрд╣рд░े рдХे рд╕ाрде рднूрдоंрдбрд▓ीрдХрд░рдг (Globalisation with Human Face)।
рд╡рд░्рд╖ 2000 : рдоाрдирд╡ाрдзिрдХाрд░ рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ (Human Rights and Human Development)।
рд╡рд░्рд╖ 2003 : рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджि рд╡िрдХाрд╕ рд▓рдХ्рд╖्рдп : рдоाрдирд╡ рдиिрд░्рдзрдирддा рдХी рд╕рдоाрдк्рддि рд╣ेрддु рджेрд╢ों рдХे рдордз्рдп рд╕рдордЭौрддा (Millennium Development Goals : A Compact Among Nations to End Human Poverty)।
рд╡рд░्рд╖ 2010 : рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдзрди : рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдоाрд░्рдЧ (The Real Wealth of Nations : Pathways to Human Development)।
рд╡рд░्рд╖ 2013 : рджрдХ्рд╖िрдг рдХा рдЙрджрдп : рд╡िрд╡िрдзрддाрдкूрд░्рдг рд╡िрд╢्рд╡ рдоें рдоाрдирд╡ рдк्рд░рдЧрддि (The Rise of the South : Human Progress in a Diverse World)।
- рдж्рд╡िрддीрдпрддः HDR-2010 рдоें рддीрди рдирдП рдкैрдоाрдиे рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдП рдЧрдП рдеे-
(i) ‘рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдиिрд░्рдзрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ’(The Multidimensional Poverty Index)
(ii)‘рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ’(The Gender Inequality Index)
(iii) ‘рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ’(The Inequality-adjusted Human Development Index)
- рдирд╡ीрдирддрдо рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ-2014 рдоें рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рд╕ंрдХेрддрдХों рдкрд░ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рддीрди рдкैрдоाрдиों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░рддे рд╣ुрдП) рдЬाрд░ी рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
- ‘рд▓ैंрдЧिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ’ (Gender Development Index)
- ‘рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп : рд╢िрд╢ु рдПрд╡ं рдпुрд╡ा’ (Health : Children and Youth)
- ‘рд╡рдпрд╕्рдХ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╡्рдпрдп’ (Adult Health and Health Expenditure)
- ‘рд╢िрдХ्рд╖ा’ (Education)
- ‘рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХा рдЖрд╡ंрдЯрди рдПрд╡ं рдиिрдпंрдд्рд░рдг’ (Com-mand Over and Allocation of Resources)
- ‘рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ाрдорд░्рде्рдп’ (Social Competencies)
- ‘рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдЕрд╕ुрд░рдХ्рд╖ा’ (Personal Insecurity)
- ‘рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕рдорди्рд╡рдп’ (International Integration)
- ├Ь’рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг’ (Environment)
- ‘рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि’ (Population Trends)
- ‘рдкूрд░рдХ рд╕ंрдХेрддрдХ : рд╕ुрдЦ рдХा рдЕрдиुрднрд╡’ (Supplementary Indicators : Perceptions of Well-being).
HDR-2014 рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджु
- HDR-2014 рдХा рд╢ीрд░्рд╖рдХ рд╣ै-‘‘рд╕рддрдд рдоाрдирд╡ рдк्рд░рдЧрддि : рд╕ुрднेрдж्рдпрддा рдХा рди्рдпूрдиीрдХрд░рдг рдФрд░ рд▓рдЪीрд▓ेрдкрди рдХा рдиिрд░्рдоाрдг’’(Sustaining Human Progress : Reducing Vulnerabilities and Building Resilience)।
- рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ-2014 рдоें рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि рдоें рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХो рдЪिрд╣्рдиिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рддрдеा рд░िрдкोрд░्рдЯ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╡िрд╢्рд╡ рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рдЧрддि рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдлिрд░ рднी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡ рдоाрдирд╡ीрдп рдк्рд░ेрд░рдХ рдЖрдкрджाрдУं рд╡ рд╕ंрдХрдЯों рдХे рдЪрд▓рддे рд▓ोрдЧ рдорд░ рд░рд╣े рд╣ैं рддрдеा рд▓ोрдЧों рдХी рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдЦрдд्рдо рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ै।
рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХी рдирдИ рдк्рд░рд╡िрдзि
рд╡рд░्рд╖ 2009 рддрдХ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI) рдХी рдЧрдгрдиा рдоें рддीрди рдЖрдпाрдоों рдХ्рд░рдорд╢ः рдЬрди्рдо рдХे рд╕рдордп рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा, рд╕рдХрд▓ рдиाрдоांрдХрди рдЕрдиुрдкाрдд рдПрд╡ं рдк्рд░ौреЭ рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рджрд░ рддрдеा рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдХрд▓ рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдд्рдкाрдж (PPP рдЖрдзाрд░िрдд) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рджीрд░्рдШрдЬीрд╡िрддा, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╕्рддрд░ рддрдеा рдЬीрд╡рди рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рд╕्рддрд░ рдХा рдоाрдкрди рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 2010 рд╕े рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рд╣ेрддु UNDP рдж्рд╡ाрд░ा HDI рдХी рдЧрдгрдиा рдХे рд▓िрдП рдирдИ рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рддीрди рд╕ंрдХेрддрдХ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं :
- рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा рд╕ूрдЪрдХांрдХ (LEI)- рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рджीрд░्рдШрдЬीрд╡िрддा рдХे рдоाрдкрди рд╣ेрддु рдкूрд░्рд╡рд╡рдд рдЬрди्рдо рдХे рд╕рдордп рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा рдХो рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ूрдЪрдХांрдХ (EI) – рдпрд╣ рджो рдирдП рдЖंрдХреЬों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै :
(i) рд╕्рдХूрд▓ рдЕрд╡рдзि рдХे рдФрд╕рдд рд╡рд░्рд╖ (MYS : Mean Years of Schooling)- 25 рд╡рд░्рд╖ीрдп рд╡рдпрд╕्рдХ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдмिрддाрдП рдЧрдП рд╡рд░्рд╖ рддрдеा
(ii) рд╕्рдХूрд▓ рдЕрд╡рдзि рдХे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд╡рд░्рд╖ (EYS – Expected Years of Schooling) – 5 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдмाрд▓рдХ рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдоें рд╕्рдХूрд▓ рдоें рдмिрддाрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡рд░्рд╖।
- рдЖрдп рд╕ूрдЪрдХांрдХ (II- Income Index)- рдЬीрд╡рди рдиिрд░्рд╡ाрд╣ рдХे рдЖрдХрд▓рди рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि GDP (PPP рдЖрдзाрд░िрдд) рдХो рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि PPP рдЖрдзाрд░िрдд рд╕рдХрд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп (GNI) рд╕े рдк्рд░рддिрд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рдирдИ рдк्рд░рд╡िрдзि рдХे рддрд╣рдд UNDP рдиे рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рддीрдиों рд╕ूрдЪрдХांрдХों рдХे рдЖрдпाрдоों рдХे рд▓िрдП рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдПрд╡ं рдиिрдо्рдирддрдо рдоूрд▓्рдп рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХिрдП рд╣ैं рдЬो рдХि рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
(i)рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा -рдЙрдЪ्рдЪрддрдо 83.6 рд╡рд░्рд╖ рдПрд╡ं рди्рдпूрдирддрдо 20.0 рд╡рд░्рд╖।
(ii)рд╕्рдХूрд▓ рдЕрд╡рдзि рдХे рдФрд╕рдд рд╡рд░्рд╖ -рдЙрдЪ्рдЪрддрдо 13.3 рдПрд╡ं рди्рдпूрдирддрдо рд╢ूрди्рдп।
(iii)рд╕्рдХूрд▓ рдЕрд╡рдзि рдХे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рд╡рд░्рд╖ – рдЙрдЪ्рдЪрддрдо 18 рдПрд╡ं рди्рдпूрдирддрдо рд╢ूрди्рдп।
(iv)рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि GNI (PPP$) - рдЙрдЪ्рдЪрддрдо 107.721 рдбॉрд▓рд░ рдПрд╡ं рдиिрдо्рдирддрдо 100 рдбॉрд▓рд░।
HDI рдХे рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдШрдЯрдХों рдХे рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ेрддु рдиिрдо्рди рд╕ूрдд्рд░ рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рд╣ोрддा рд╣ै-
HDI, рддीрдиों рд╕ूрдЪрдХांрдХों (LEI, EI, II) рдХा рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдоाрдз्рдп рд╣ोрддा рд╣ै।
- рд╡рд░्рд╖ 2014 рдХी HDR рдоें 187 рджेрд╢ों рдХो рд╡рд░्рд╖ 2013 рдоें рдЙрдирдХे ‘рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ’(HDI) рдХी рд╕्рдеिрддि рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд░ैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 2013 рдХी HDR рдоें рднी 187 рджेрд╢ों рдХो рд░ैंрдХिंрдЧ рдк्рд░рджाрди рдХी рдЧрдИ рдеी।
- HDR-2014 рдоें 0.944 рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI) рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде рдиॉрд░्рд╡े рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░ैंрдХिंрдЧ рдоें рдк्рд░рдердо рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ै рдЬрдмрдХि рдж्рд╡िрддीрдп рдПрд╡ं рддृрддीрдп рд╕्рдеाрди рдХ्рд░рдорд╢ः рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा (HDI рдоूрд▓्рдп-0.933) рдПрд╡ंрд╕्рд╡िрдЯ्рдЬрд░рд▓ैंрдб (HDI рдоूрд▓्рдп-0.917) рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।
- рд╢ीрд░्рд╖ 10 рдоें рд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрди्рдп рджेрд╢ рдХ्рд░рдорд╢ः (рд░ैंрдХ 4 рд╕े 10) рд╣ैं-рдиीрджрд░рд▓ैंрдб्рд╕, рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा, рдЬрд░्рдордиी, рди्рдпूрдЬीрд▓ैंрдб, рдХрдиाрдбा, рд╕िंрдЧाрдкुрд░, рдбेрдирдоाрд░्рдХ।


- рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░ैंрдХिंрдЧ рдоें рд╕рдмрд╕े рдиिрдЪрд▓े рд╕्рдеाрди (187рд╡ें) рдкрд░ рдиाрдЗрдЬрд░ рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI) рдоूрд▓्рдп рдоाрдд्рд░ 0.337 рд╣ै।
- рдЗрд╕ рд╕ूрдЪी рдоें рдиिрдЪрд▓े рд╕्рдеाрди рдХे рд╕рднी рджрд╕ рджेрд╢ рдЙрдк-рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╣ैं।
- рдЗрд╕ рд╕ूрдЪी рдоें рдиिрдЪрд▓े рдХ्рд░рдо рдХे рджрд╕ рджेрд╢ рдХ्рд░рдорд╢ः рд╣ैं-рдиाрдЗрдЬрд░ (187рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдХांрдЧो рдк्рд░рдЬाрддांрдд्рд░िрдХ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп (186рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдордз्рдп рдЕрдл्рд░ीрдХी рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп (185рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдЪाрдб (184рд╡ां рд╕्рдеाрди), рд╕िрдпрд░ा рд▓िрдпोрди (183рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдЗрд░ीрдЯ्рд░िрдпा (182рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдмुрд░्рдХिрдиा рдлाрд╕ो (181рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдмुрд░ुंрдбी (180рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдЧिрдиी (179рд╡ां рд╕्рдеाрди) рдПрд╡ं рдоोрдЬाрдо्рдмिрдХ (178рд╡ां рд╕्рдеाрди)।
- рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ-2014 рдоें рд╢ाрдоिрд▓ 187 рджेрд╢ों рдХो рдЙрдирдХे HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЪाрд░ рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-
- (i) 0.808 рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ – рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╡ाрд▓े рджेрд╢।
- (ii)0.700 рд╕े 0.790 рддрдХ – рдЙрдЪ्рдЪ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╡ाрд▓े рджेрд╢।
- (iii) 0.556 рд╕े 0.698 рддрдХ – рдордз्рдпрдо рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╡ाрд▓े рджेрд╢।
- (iv) 0.540 рд╕े рдХрдо – рдиिрдо्рди рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╡ाрд▓े рджेрд╢।
- HDR-2014 рдХे рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI) рдХी рд░ैंрдХिंрдЧ рддाрд▓िрдХा рдоें 1 рд╕े 49 ├дрдо рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдХ рдХे рджेрд╢ ‘рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╢्рд░ेрдгी’ рдоें, 50 рд╕े 102 ├дрдо рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдХ рдХे рджेрд╢ ‘рдЙрдЪ्рдЪ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд╢्рд░ेрдгी’ рдоें, 103 рд╕े 144 ├дрдо рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдХ рдХे рджेрд╢ ‘рдордз्рдпрдо рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╢्рд░ेрдгी’ рдоें рддрдеा 145 рд╕े 187 ├дрдо рд╕ंрдЦ्рдпा рддрдХ рдХे рджेрд╢ ‘рдиिрдо्рди рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╢्рд░ेрдгी’ рдоें рд╣ैं।
- HDR-2014 рдоें рднाрд░рдд 0.586 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 187 рджेрд╢ों рдоें 135рд╡ें рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдпрд╣ ‘рдордз्рдпрдо рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕’ рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд╡рд░्рдЧीрдХृрдд рд╣ै।
- рдЙрд▓्рд▓ेрдЦрдиीрдп рд╣ै рдХि HDR-2010 рдоें 169 рджेрд╢ों рдоें рд╕े рднाрд░рдд рдХा рд╕्рдеाрди 119рд╡ां рддрдеा HDR-2011 рдоें 187 рджेрд╢ों рдоें рд╕े рднाрд░рдд рдХा рд╕्рдеाрди 134рд╡ां рдеा।
- рднाрд░рдд рдХा HDI рдоूрд▓्рдп (рдирдП рд╕ंрдХेрддрдХों рдХे рддрд╣рдд) рд╡рд░्рд╖ 1980 рдоें 0.369 рдеा рдЬो рд╡рд░्рд╖ 2000 рдоें рдмреЭрдХрд░ 0.483, рд╡рд░्рд╖ 2010 рдоें 0.570 рддрдеा рд╡рд░्рд╖ 2011 рдоें 0.581 рд╣ो рдЧрдпा рдеा।
- рднाрд░рдд рдХे рдкреЬोрд╕ी рджेрд╢ों рдоें рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा (0.750 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 73рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдЪीрди (0.719 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 91рд╡ां рд╕्рдеाрди) рддрдеा рдоाрд▓рджीрд╡ (0.698 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 103рд╡ां рд╕्рдеाрди) рдХी рд╕्рдеिрддि рднाрд░рдд рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै।
- рднूрдЯाрди (0.584 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 136рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢ (0.558 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 142рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдиेрдкाрд▓ (0.540 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 145рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдкाрдХिрд╕्рддाрди (0.537 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 146рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдо्рдпांрдоाрд░ (0.524 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 150рд╡ां рд╕्рдеाрди) рддрдеा рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди (0.468 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 169рд╡ां рд╕्рдеाрди) рдХी рд╕्рдеिрддि рдЗрд╕ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рднाрд░рдд рд╕े рдкीрдЫे рд╣ै।

- рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрди्рдп рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╢ों рдоें рдпूрдиाрдЗрдЯेрдб рдХिंрдЧрдбрдо (0.892 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 14рд╡ां рд╕्рдеाрди), рд░ूрд╕ (0.778 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 57рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдм्рд░ाрдЬीрд▓ (0.744 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 79рд╡ां рд╕्рдеाрди) рддрдеा рджрдХ्рд╖िрдг рдЕрдл्рд░ीрдХा (0.658 HDI рдоूрд▓्рдп рдХे рд╕ाрде 118рд╡ां рд╕्рдеाрди) рдХी рд╕्рдеिрддि рднाрд░рдд рд╕े рдмेрд╣рддрд░ рд╣ै।
- рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд░ूрдк рд╕े рдЙрдЪ्рдЪрддрдо рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI) рдоूрд▓्рдп рд▓ैрдЯिрди рдЕрдоेрд░िрдХा рддрдеा рдХैрд░िрдмिрдпрди рджेрд╢ों рдХा 0.740 рд╣ै рддрдеा рд╕рдмрд╕े рдХрдо рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп HDI рдоूрд▓्рдп рдЙрдк-рд╕рд╣ाрд░ा рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХा 0.502 рд╣ै।
- рдпूрд░ोрдк рдПрд╡ं рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा рдХा HDI рдоूрд▓्рдп 0.738 рд╣ै।
- рджрдХ्рд╖िрдг рдПрд╢िрдпा рдХा HDI рдоूрд▓्рдп 0.588 рд╣ै।
- рдЕрд░рдм рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ों, рдпूрд░ोрдк рд╡ рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा рдоें рдк्рд░рддि рд╡्рдпрдХ्рддि рд╕рдХрд▓ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдп(GNI) рдоें рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджрд░्рдЬ рд╣ुрдИ рд╣ै।
- HDR-2014 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╡рд░्рд╖ 1980 рд╕े 1990 рдХे рдордз्рдп рднाрд░рдд рдХा рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (HDI) рдоूрд▓्рдп 1.58 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╡ाрд░्рд╖िрдХ рдХी рджрд░ рд╕े рдмреЭा рдЬрдмрдХि 1990 рд╕े 2000 рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें рдпрд╣ рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ 1.15 рдк्рд░рддिрд╢рдд рддрдеा 2000 рд╕े 2013 рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें рдпрд╣ рд╡ृрдж्рдзि рджрд░ 1.49 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдеी।
- HDR-2014 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рднाрд░рдд рд╕ंрдмंрдзी рдЕрди्рдп рдк्рд░рдоुрдЦ рддрде्рдп рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
- рднाрд░рдд рдоें рдЬीрдбीрдкी рдХे рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдкрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╡्рдпрдп рдоाрдд्рд░ 3.9 рдк्рд░рддिрд╢рдд (2011 рдоें) рд╣ै।
- рднाрд░рдд рдоें 5 рд╡рд░्рд╖ рд╕े рдХрдо рдЖрдпु рдХी рдмाрд▓ рдоृрдд्рдпु рджрд░ (рдк्рд░рддि 1000 рдЬीрд╡िрдд рдЬрди्рдоों рдкрд░) 56 (рд╡рд░्рд╖ 2012 рдоें) рд╣ै।
- рдЬрди्рдо рдкрд░ рдЬीрд╡рди рдк्рд░рдд्рдпाрд╢ा 66.4 рд╡рд░्рд╖ рд╣ै।
- рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╡्рдпрдп рдЬीрдбीрдкी рдХा рдоाрдд्рд░ 3.3 рдк्рд░рддिрд╢рдд (2005-2012 рдХी рдЕрд╡рдзि рдоें) рд╣ै।
- рдоाрддृрдд्рд╡ рдоृрдд्рдпु рджрд░ (рдк्рд░рддि 1 рд▓ाрдЦ рдЬीрд╡िрдд рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдкрд░) 200 (рд╡рд░्рд╖ 2010 рдоें) рд╣ै।
- рд╕ंрд╕рдж рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ 10.9 рдк्рд░рддिрд╢рдд (рд╡рд░्рд╖ 2013 рдоें) рд╣ै।
- рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдиिрд░्рдзрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ 0.282 рд╣ै рддрдеा рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдиिрд░्рдзрдирддा рдк्рд░рддिрд╢рдд 55.3 рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 2010 рдоें рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдиिрд░्рдзрдирддा рдк्рд░рддिрд╢рдд 53.7 рдеा।
- ‘рд╕рдХрд▓ рдк्рд░рдЬрдирди рджрд░’ (TFR-Total Fertility Rate) 2.5 рдк्рд░рддिрд╢рдд (2010 рд╕े 2015 рдХे рдордз्рдп) рд╣ै।

рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдиिрд░्рдзрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ(MPI)
UNDP рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХेрд╡рд▓ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рдЖрдп рдХे рдоाрдкрди рд╕े рдЙрд╕рдХी рдиिрд░्рдзрдирддा рдХा рд╕рдордЧ्рд░ рдЕрдиुрдоाрди рдирд╣ीं рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै। рдиिрд░्рдзрдирддा рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рдоाрдкрди рдХे рд▓िрдП рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдПрд╡ं рдЬीрд╡рди-рд╕्рддрд░ рдХे рдЕрди्рдп рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХा рдоाрдкрди рднी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЗрд╕ рддрде्рдп рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд░िрдкोрд░्рдЯ рдоें рд╡рд░्рд╖ 1997 рд╕े рдк्рд░рдпुрдХ्рдд HPI (Human Poverty Index) рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╡рд░्рд╖ 2010 рд╕े ‘рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдиिрд░्рдзрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ’(MPI-Multidimensional Poverty Index) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। UNDP рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े ‘рдСрдХ्рд╕рдлोрд░्рдб рдиिрд░्рдзрдирддा рдПрд╡ं рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдкрд╣рд▓’(OPHI) рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдпрд╣ рд╕ूрдЪрдХांрдХ HDI рдХे рддीрдиों рдЖрдпाрдоों (рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рдЬीрд╡рди-рдпाрдкрди рд╕्рддрд░) рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрд╣рд▓ुрдУं рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें 10 рд╡ंрдЪрдиों рдкрд░ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ 10 рд╡ंрдЪрди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
- рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрдмंрдзी (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ंрдХेрддрдХ рдХा рднाрд░ 1/6)
(i)рд╕्рдХूрд▓ рдЕрд╡рдзि рдХे рд╡рд░्рд╖-рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдХिрд╕ी рднी рд╕рджрд╕्рдп рдиे 5 рд╡рд░्рд╖ рдХी рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдкूрд░ी рдирд╣ीं рдХी рд╣ै।
(ii)рдмाрд▓ рдиाрдоांрдХрди – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдХोрдИ рд╕्рдХूрд▓-рдЖрдпु рдХा рдЫाрдд्рд░ рдХрдХ्рд╖ा 1 рд╕े 8 рддрдХ рд╕्рдХूрд▓ рдирд╣ीं рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै।
- рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ंрдХेрддрдХ рдХा рднाрд░ 1/6)
(iii) рдмाрд▓ рдоृрдд्рдпु- рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдХिрд╕ी рдмрдЪ्рдЪे рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ोрддी рд╣ै।
(iv) рдкोрд╖рдг – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдХोрдИ рд╡рдпрд╕्рдХ рдпा рдмрдЪ्рдЪा рдХुрдкोрд╖िрдд рд╣ै।
- рдЬीрд╡рди-рдпाрдкрди рд╕्рддрд░ (рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╕ंрдХेрддрдХ рдХा рднाрд░ 1/18)
(v)рд╡िрдж्рдпुрдд – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХो рд╡िрдж्рдпुрдд рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдирд╣ीं рд╣ै।
(vi) рд╕рдлाрдИ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдЙрдЪिрдд рд╢ौрдЪाрд▓рдп рдирд╣ीं рд╣ै рдпा рд╢ौрдЪाрд▓рдп рд╕ाрдЭे рдоें рд╣ै।
(vii)рдкेрдпрдЬрд▓ – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдкрд╣ुंрдЪ рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдкेрдпрдЬрд▓ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ै рдпा рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдЬрд▓ рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдШрд░ рд╕े 30 рдоिрдирдЯ рдХी рдкैрджрд▓ рджूрд░ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै।
(viii)├Трд░्рд╢ – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдШрд░ рдХा рдлрд░्рд╢ рдзूрд▓рдпुрдХ्рдд, рдЧोрдмрд░ рдХा рдЕрдерд╡ा рдХрдЪ्рдЪा рд╣ै।
(ix) рднोрдЬрди рд╣ेрддु рдИंрдзрди – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рд╡े рд▓рдХреЬी, рдЪाрд░рдХोрд▓ рдпा рдЧोрдмрд░ рд╕े рдЦाрдиा рдкрдХाрддे рд╣ैं।
(x)рдкрд░िрд╕ंрдкрдд्рддि – рд╡ंрдЪрди, рдпрджि рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдкाрд╕ рд░ेрдбिрдпो, рдЯीрд╡ी, рдЯेрд▓ीрдлोрди, рдмाрдЗрдХ рдпा рдоोрдЯрд░рдмाрдЗрдХ рдоें рд╕े рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡рд╕्рддु рдирд╣ीं рд╣ै рдФ рдХाрд░ рдпा рдЯ्рд░рдХ рдХा рд╕्рд╡ाрдоी рдирд╣ीं рд╣ै।
- рдЗрди рд╡ंрдЪрди рд╕ंрдХेрддрдХों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдиिрд░्рдзрди рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा рдпрджि рд╡рд╣ рдЗрдирдоें рд╕े рдХрдо рд╕े рдХрдо 33.33 рдк्рд░рддिрд╢рдд рднाрд░िрдд рд╕ंрдХेрддрдХों рдкрд░ рд╡ंрдЪिрдд рд╣ै। рдХोрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЬिрддрдиे рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдХेрддрдХों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡ंрдЪिрдд рд╣ोрдЧा, рдЙрд╕рдХी ‘рдиिрд░्рдзрдирддा рдк्рд░рдмрд▓рддा’(Intensity of Poverty) рднी рдЙрддрдиी рдЕрдзिрдХ рд╣ोрдЧी।
- рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдиिрд░्рдзрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХी рдЧрдгрдиा рдиिрдо्рди рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдХी рдЬाрддी рд╣ै-
- MPI = H × A
- рдЬрд╣ां, H = MPI рдиिрд░्рдзрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд
- A = рдиिрд░्рдзрдиों рдоें MPI рдиिрд░्рдзрдирддा рдХी рдФрд╕рдд рдк्рд░рдмрд▓рддा।
- HDR-2014 рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╡рд░्рд╖ 2005/2006 рдХे рд▓िрдП рднाрд░рдд рдХा MPI рдоूрд▓्рдп 0.282 рд╣ै (рд╡рд░्рд╖ 2013-HDR рдоें рднाрд░рдд рдХा MPI рдоूрд▓्рдп 0.283 рдеा) рддрдеा рдиिрд░्рдзрдирддा рдХा рдк्рд░рддिрд╢рдд 55.3 рд╣ै (рд╡рд░्рд╖ 2013 HDR рдоें 53.7 рдеा)।
рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ (IHDI)
- ‘рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ’ (IHDI-Inequality adjusted HDI) рдХा рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡рд░्рд╖ 2010 HDR рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдпрд╣ рдЕрд╕рдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рд▓ोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╕्рддрд░ рдХो рдоाрдкрддा рд╣ै। рдкूрд░्рдг рд╕рдоाрди рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें HDI рдФрд░ IHDI рдХे рдоाрди рдмрд░ाрдмрд░ рд╣ोंрдЧे рдЬрдмрдХि рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЖрдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЖрдпाрдоों рдоें рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕рдоाрдЬ рдХे рдиिрдЪрд▓े рд╕्рддрд░ рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा HDI рдФрд╕рдд HDI рд╕े рдХрдо рд╣ोрдЧा। IHDI рдХे HDI рд╕े рдХрдо рд╣ोрдиे рдХी рд╕्рдеिрддि рдоें рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдзिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╡्рдпाрдк्рдд рд╣ोрдЧी। IHDI рд╣ेрддु рдЖрдп, рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдмंрдзी рдЕрд╕рдоाрдирддाрдУं рдХे рдоाрдкрди рдХे рд▓िрдП рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдПंрдердиी рдмाрд░्рдиेрд╕ рдПрдЯрдХिंрд╕рди (Anthony Barnes Atkinson) рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдк्рд░рд╡िрдзि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। HDR-2014 рдоें 145 рджेрд╢ों рдХा IHDI рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै (рдЬрдмрдХि HDR-2013 рдоें рдХेрд╡рд▓ 132 рджेрд╢ों рдХा IHDI рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा) рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджु рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
- рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рд╕ूрдЪрдХांрдХ рдХी рд░ैंрдХिंрдЧ рдоें рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдкांрдЪ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдХ्рд░рдорд╢ः рдиॉрд░्рд╡े, рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा, рд╕्рд╡िрдЯ्рдЬрд░рд▓ैंрдб, рдиीрджрд░рд▓ैंрдб्рд╕ рдПрд╡ं рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬ्рдп рдЕрдоेрд░िрдХा рд╣ैं।
- рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдХाрд░рдг HDI рдоें рдФрд╕рдд рдХрдоी 22.9 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╣ै рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХो рд╕рдоाрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ HDI 0.702 рд╕े рдЧिрд░рдХрд░ 0.541 рд░рд╣ рдЬाрддा рд╣ै, рдЬो рдЗрд╕े ‘рдЙрдЪ्рдЪ рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕’ рд╕े ‘рдиिрдо्рди рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕’ рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд▓ा рджेрддा рд╣ै।
- рднाрд░рдд рдХा IHDI рдоूрд▓्рдп рдоाрдд्рд░ 0.418 рд╣ै рдЬो HDI рдХी рддुрд▓рдиा рдоें 28.6 рдк्рд░рддिрд╢рдд рдХी рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै। рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХो ‘рдордз्рдпрдо рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕’ рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рд╕े ‘рдиिрдо्рди рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕’ рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рд▓ा рджेрддा рд╣ै।
- рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХे рдХाрд░рдг HDI рдоें рдЖрдИ рдФрд╕рдд рдХрдоी рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдоें 5.5 рдк्рд░рддिрд╢рдд (рдлिрдирд▓ैंрдб) рд╕े рд▓ेрдХрд░ 44.3 рдк्рд░рддिрд╢рдд (рд╕िрдпрд░ा рд▓िрдпोрди) рддрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рд╣ै।
рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ (GII)
- HDR-2010 рдоें ‘рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ’ (GII-Gender Inequality Index) рднी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा рдЬो рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд╡िрднिрди्рди рдЖрдпाрдоों рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдФрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдмीрдЪ рдЕрд╕рдоाрдирддा рдХा рдоाрдкрди рдХрд░рддा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ 2014 рдоें рдпрд╣ рд╕ूрдЪрдХांрдХ 152 рджेрд╢ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै (рдЬрдмрдХि рд╡рд░्рд╖ 2013-HDR рдоें рдпрд╣ 148 рджेрд╢ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा) рдЬिрд╕рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджु рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
- рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд▓ैंрдЧिрдХ рд╕рдоाрдирддा рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рд╕рд░्рд╡ोрдЪ्рдЪ рд╕्рдеाрди рд╕्рд▓ोрд╡ेрдиिрдпा рдХा рд╣ै рддрдеा рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рдХ्рд░рдорд╢ः рд╕्рд╡िрдЯ्рдЬрд░рд▓ैंрдб, рдЬрд░्рдордиी, рд╕्рд╡ीрдбрди рдПрд╡ं рдбेрдирдоाрд░्рдХ рдЖрддे рд╣ैं।
- рдоाрдирд╡ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдЕрдзिрдХ рдЕрд╕рдоाрди рд╡िрддрд░рдг рд╡ाрд▓े рджेрд╢ों рдоें рдорд╣िрд▓ाрдУं рдПрд╡ं рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рдмीрдЪ рдЕрд╕рдоाрдирддा рднी рдЕрдзिрдХ рд╣ै। рдРрд╕े рджेрд╢ों рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЦрд░ाрдм рд╕्рдеिрддि рдпрдорди (152рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдЪाрдб (151рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдЕрдлрдЧाрдиिрд╕्рддाрди (150рд╡ां рд╕्рдеाрди), рдиाрдЗрдЬрд░ (149рд╡ां рд╕्рдеाрди) рдПрд╡ं рдоाрд▓ी (148рд╡ां рд╕्рдеाрди) рдХी рд╣ै।
- рднाрд░рдд рдХा рд▓ैंрдЧिрдХ рдЕрд╕рдоाрдирддा рд╕ूрдЪрдХांрдХ (GII) рдоूрд▓्рдп 0.563 рд╣ै рддрдеा 152 рджेрд╢ों рдоें рднाрд░рдд рдХा 127рд╡ां рд╕्рдеाрди рд╣ै।